Immigration at the Heart

Article written by Gwenaëlle Mercier, in French and Polish.

Groupe de Polonais, village de Pontlevoy (41) en 1934, Fonds Clergeau, Archives départementales Loir-et-Cher.

L’immigration au coeur

La région Centre-Val de Loire est méconnue en France, y compris par ses habitants. Composée d’un patchwork de « pays » hétérogènes, rassemblés en 1954, la région s’étale entre l’Île-de-France et l’Auvergne, au nord et au sud, et entre les Pays de la Loire et la Bourgogne, à l’ouest et à l’est. La région Centre, renommée Centre-Val de Loire en 2015 après des décennies de débats, a du mal à se démarquer de ses voisines à identité forte et reconnue, alors que le Centre se veut pourtant « cœur de France » et que la région a accueilli des figures incontournables du patrimoine français : Balzac, Rabelais, Descartes, George Sand… 

La région Centre est une terre riche d’histoire et de beautés naturelles (le Val de Loire est classé au patrimoine mondial de l’humanité de l’Unesco depuis 2000) qui, du fait de ses divers bassins économiques et de ses grandes plaines utilisées pour l’agriculture (la plaine beauceronne est appelée le grenier de la France), a pu bénéficier d’afflux de populations immigrées dès la Révolution française. Cependant, comme le précise l’étude Histoire et mémoire des immigrations en Région Centre, réalisée par S. Aprile, P. Billion et H. Bertheleu, l’immigration et son héritage sont mal connus et sont rarement mis en valeur dans la région, alors même que le Val de Loire est régulièrement mis en avant comme berceau culturel et linguistique de la France (on dit que c’est en Touraine que l’on parle le français le plus pur). 

L’immigration polonaise dans la région Centre est un exemple, parmi beaucoup d’autres, de la diversité et de la richesse de la population de ce territoire, ainsi que de l’importance de la mise en valeur de la mémoire de ses habitants.

L’histoire de l’immigration en région Centre est plurielle : Russes, Arméniens, Chinois, Polonais, Espagnols, Italiens, Américains, Maghrébins et Turcs ont tour à tour composé les différentes vagues d’immigration. Dans les années 1830, ce sont des réfugiés partisans du prétendant au trône d’Espagne ainsi que des nobles et bourgeois polonais, qui fuient le régime tsariste après l’insurrection manquée de 1830, qui arrivent en région Centre. Cette vague polonaise, à laquelle se rajouteront de nouvelles arrivées en 1840 et 1863, laisse des traces : les Polonais sont, lors du recensement de 1851, la deuxième nationalité la plus représentée de la région (14,7% de tous les étrangers), surtout dans les départements du Loiret et du Cher. Des personnalités polonaises installées en région Centre sont aussi des points d’ancrage pour les nobles fraîchement arrivés : le Comte Branicki, qui devient, en 1849, le propriétaire du château de Montrésor (Indre-et-Loire) joue un rôle important dans l’administration, la politique et le mécénat des environs et fait venir d’autres Polonais, notamment pour la domesticité. 

En 1926, les Polonais sont la nationalité la plus représentée dans la région Centre, suivis des Espagnols et des Belges. Ce phénomène, qui peut paraître étonnant, s’explique par la convention d’émigration France- Pologne de septembre 1919. En effet, cette dernière permet aux Polonais candidats de recevoir un contrat de travail d’un an dans une entreprise française, sans pouvoir choisir la destination, qui évolue en fonction des besoins du moment. Les Polonais quittent alors en masse leur pays en raison de retards dans le développement agricole et industriel, liés aux privilèges des classes possédantes et à la politique des empires s’étant partagé les territoires polonais. 

Entre 1922 et 1925, ce sont 3 000 Polonais qui sont recrutés pour travailler dans l’entreprise Rosières, usine de métallurgie (Cher) et fleuron de l’industrie de la région. Les Polonais sont cantonnés aux tâches les plus physiques et n’ont aucun droit politique ni syndical et peu d’entre eux tente d’obtenir la nationalité française (les exigences étant assez importantes mais beaucoup n’ayant pas de projet d’installation). 

Alors que les Polonais venus en France grâce à la convention étaient établis surtout dans les bassins industriels, on constate, à partir de 1930, un accroissement du phénomène dans les campagnes, ainsi qu’une féminisation : en 1936, les ouvrières agricoles polonaises en région Centre représentent 43% de la population active féminine. Ces immigrées ont longtemps été oubliées des mémoires de l’immigration en région Centre, peut-être en raison du manque de considération prêté aux ouvrières agricoles polonaises par les patrons de l’époque. 

Les pratiques culturelles sont aussi l’occasion d’expérimenter l’altérité pour les deux parties : l’attachement à la conservation de leurs pratiques culturelles a souvent été dénoncé par les préfets de l’époque, qui promouvaient l’adoption des valeurs françaises. 

Contrairement à d’autres immigrations féminines, ces Polonaises ne sont pas là pour rejoindre leurs époux et s’installer définitivement mais pour un séjour beaucoup plus court. Elles sont nombreuses dans la région mais isolées dans des fermes et par la barrière linguistique et culturelle. En 1928, un Comité d’aide et de protection des femmes immigrantes est créé en Indre-et-Loire, permettant de constituer des archives sur les ouvrières agricoles polonaises et leur acclimatation. Ainsi, les viols, s’accompagnant de grossesses non désirées, sont monnaie courante. Leur quotidien est aussi difficile et les salaires, dont la majorité est envoyé en Pologne, bas. Les pratiques culturelles sont aussi l’occasion d’expérimenter l’altérité pour les deux parties : l’attachement à la conservation de leurs pratiques culturelles a souvent été dénoncé par les préfets de l’époque, qui promouvaient l’adoption des valeurs françaises. 

Si cette immigration polonaise a été conçue comme temporaire, les Polonais occupent toujours une place importante dans le secteur agricole en région Centre jusque dans les années 1970. Cependant, une grande partie des familles polonaises de la région Centre sont rentrées en Pologne après la Seconde Guerre Mondiale. Les immigrés polonais partis sont remplacés par des Portugais, des Espagnols, des Maghrébins, puis par des Turcs, à la fin des années 1970. Les familles qui restent s’insèrent dans la vie locale par le mariage, l’école et la sociabilité. Un marqueur important est l’achat de logement : plus qu’un accès à la propriété, c’est la question de l’enracinement et de l’attachement à leur lieu de vie qui est en jeu. 

L’immigration polonaise dans la région Centre est un exemple, parmi beaucoup d’autres, de la diversité et de la richesse de la population de ce territoire, ainsi que de l’importance de la mise en valeur de la mémoire de ses habitants. De nos jours encore, « la région Centre continue à être une région de passage mais aussi le temps et le lieu de l’enracinement pour les immigrés d’aujourd’hui » (1). En cela, la région Centre, souvent associée à des évènements fondateurs de l’Histoire de France, est un miroir de l’histoire de l’immigration en France et son importance dans la constitution de la culture française.

(1) Aprile, Sylvie, Pierre Billion, et Hélène Bertheleu, Histoire et mémoire des immigrations en Région Centre, mai 2008, disponible ici: http://barthes.enssib.fr/clio/acsehmr/centrerecit.pdf, p.49.

Imigracja w sercu

Region Centre-Val de Loire jest mało znany we Francji, również przez jej mieszkańców. Złożony z mozaiki niejednorodnych “krajów”, zebranych w 1954 roku, region rozciąga się między Île-de-France i Owernią, na północy i południu, oraz między Krajem Loary i Burgundią, na zachodzie i wschodzie. Region Centrum, przemianowany w 2015 roku na Centrum-Dolina Loary po dziesięcioleciach debat, walczy o to, by wyróżniać się spośród swoich sąsiadów silną i uznaną tożsamością, mimo że Centrum ma być “sercem Francji” i gościł kluczowe postacie francuskiego dziedzictwa: Balzaca, Rabelaisa, Kartezjusza, George’a Sand’a…

Region Centrum to ziemia bogata w historię i piękno przyrody (Dolina Loary została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w 2000 roku), która ze względu na różne zagłębia gospodarcze i duże równiny wykorzystywane w rolnictwie (równina Beauceronne jest nazywana spichlerzem Francji), od czasów Rewolucji Francuskiej mogła korzystać z napływu imigrantów. Jednakże, jak stwierdzono w badaniu Histoire et mémoire des immigrations en Région Centre, przeprowadzonym przez S. Aprile, P. Billion et H. Bertheleu, imigracja i jej dziedzictwo są słabo znane i rzadko podkreślane w regionie, mimo że Dolina Loary jest regularnie podkreślana jako kulturowa i językowa kolebka Francji (mówi się, że to właśnie w Touraine mówi się najczystszym francuskim). 

Polska imigracja do regionu Centrum jest jednym z wielu przykładów, między innymi, różnorodności i bogactwa ludności tego obszaru, a także znaczenia wzmacniania pamięci o jego mieszkańcach.

Historia imigracji do regionu Centrum jest pluralistyczna: Rosjanie, Ormianie, Chińczycy, Polacy, Hiszpanie, Włosi, Amerykanie, Afrykańczycy Północni i Turcy z kolei skomponowali różne fale imigracji. W latach trzydziestych XIX wieku do regionu centralnego przybyli uchodźcy, którzy byli zwolennikami pretendentów do tronu hiszpańskiego, a także polska szlachta i mieszczanie, uciekający przed carskim reżimem po nieudanym powstaniu w 1830 roku. Ta polska fala, do której dołączyli nowi przybysze w 1840 i 1863 roku, pozostawiła swój ślad: w spisie powszechnym z 1851 roku Polacy byli drugą najbardziej reprezentowaną narodowością w regionie (14,7% wszystkich cudzoziemców), zwłaszcza w departamentach Loiret i Cher. Dla nowo przybyłej szlachty kotwicą były także polskie osobistości zamieszkujące region Centrum: hrabia Branicki, który w 1849 r. został właścicielem zamku Montrésor (Indre-et-Loire), odegrał ważną rolę w administracji, polityce i mecenacie okolic oraz sprowadził innych Polaków, szczególnie w zakresie prac domowych. 

W 1926 r. najbardziej reprezentowaną narodowością w regionie Centrum byli Polacy, następnie Hiszpanie i Belgowie. Zjawisko to, które może wydawać się zaskakujące, można wyjaśnić francusko-polską konwencją emigracyjną z września 1919 roku. Rzeczywiście, ta ostatnia pozwala polskim kandydatom na otrzymanie rocznej umowy o pracę we francuskiej firmie, bez możliwości wyboru miejsca docelowego, które rozwija się w zależności od potrzeb chwili. Polacy masowo opuszczali swój kraj z powodu opóźnień w rozwoju rolnictwa i przemysłu, związanych z przywilejami klas rządzących i polityką imperiów, które podzieliły ziemie polskie. 

W latach 1922-1925 zatrudniono 3 000 Polaków do pracy w firmie Rosières, fabryce obróbki metali (Cher) i okręcie flagowym przemysłu regionu. Polacy ograniczali się do najbardziej fizycznych prac i nie mieli żadnych praw politycznych ani związkowych, a niewielu z nich próbowało uzyskać obywatelstwo francuskie (wymagania były dość wysokie, ale wielu nie miało planów osiedlenia się). 

Podczas gdy Polki, które przybyły do Francji dzięki konwencji, powstały głównie w zagłębiach przemysłowych, od 1930 r. nastąpił wzrost zjawiska na wsi, a także feminizacja: w 1936 r. Polki pracujące w rolnictwie w regionie Centrum stanowiły 43% pracujących kobiet. Przez długi czas imigrantki te były zapomniane we wspomnieniach o imigracji do regionu Centrum, być może z powodu braku zainteresowania ówczesnych szefów polskimi robotnicami rolnymi. 

Praktyki kulturowe są również okazją dla obu stron do doświadczenia inności: przywiązanie do zachowania swoich praktyk kulturowych było często potępiane przez ówczesnych prefektów, którzy promowali przyjęcie francuskich wartości. 

W odróżnieniu od innych imigrantek, te Polki nie są tu po to, aby dołączyć do swoich mężów i osiedlić się na stałe, ale po to, aby pobyt był znacznie krótszy. Są one liczne w regionie, ale odizolowane w gospodarstwach rolnych oraz przez barierę językową i kulturową. W 1928 r. w Indre-et-Loire powołano komisję ds. pomocy i ochrony imigrantek, co umożliwiło stworzenie archiwum polskich pracownic rolnych i ich aklimatyzacji. Tak więc gwałty, którym towarzyszyły niechciane ciąże, były powszechne. Ich codzienne życie jest również trudne, a zarobki, z których większość wysyłana jest do Polski, są niskie. Praktyki kulturowe są również okazją dla obu stron do doświadczenia inności: przywiązanie do zachowania swoich praktyk kulturowych było często potępiane przez ówczesnych prefektów, którzy promowali przyjęcie francuskich wartości. 

Chociaż ta polska imigracja była pomyślana jako tymczasowa, Polacy do lat 70. nadal zajmowali ważne miejsce w sektorze rolniczym w regionie Centrum. Jednak duża część polskich rodzin z regionu centralnego powróciła do Polski po II wojnie światowej. Polscy imigranci, którzy wyjechali, pod koniec lat 70. zostali zastąpieni przez Portugalczyków, Hiszpanów, Afrykańczyków Północnych, a następnie Turków. Rodziny, które pozostają, są włączone w życie lokalne poprzez małżeństwo, szkołę i towarzyskość. Ważnym wyznacznikiem jest zakup mieszkania: bardziej niż dostęp do własności domu, chodzi o zakorzenienie i przywiązanie do miejsca zamieszkania. 

Polska imigracja do regionu Centrum jest jednym z wielu przykładów, między innymi, różnorodności i bogactwa ludności tego obszaru, a także znaczenia wzmacniania pamięci o jego mieszkańcach. Nawet dziś “region centralny nadal jest regionem przejściowym, ale także czasem i miejscem zakorzenienia dla dzisiejszych imigrantów”. Pod tym względem region Centrum, często kojarzony z wydarzeniami założycielskimi w historii Francji,
jest zwierciadłem historii imigracji we Francji i jej znaczenia w konstytuowaniu kultury francuskiej. 

(Tłumaczenie: Daria Jankiel)

Article published in May 2020

Published by LA REGIONISTO

La Regionisto focuses on regional economic, political or cultural issues. Its aim is to enable everyone to deepen their curiosity for various regions of Europe and beyond, in a classic or fun way. We welcome articles written in any language and from any approach!

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: